Komentari

Tanasković: Imamo isti, razapeti i junački jezik

DODIKOVE REČI „DRAGO MI JE DA MI SRBI IMAMO OVAKO JAKU VOJSKU“ IZAZVALE I JEZIČKA SPORENJA
  • Jezik se pritiscima i nasrtajima junački opire i opstaje kao nezamenljivo sredstvo opštenja među onima kojima je zajednički. Razapet je, raščerečen, ali i dalje živ i vitalan…
  • Može li mu se pomoći? Može, svakako, ali uz napuštanje nacionalističke opterećenosti fenomenom obavezne, i obavezujuće, jezičke samosvojnosti, napuštanjem nakaradnog jezičkog inženjeringa radi kopanja što dubljih jazova unutar istog jezika,  odustajanjem od sistematkog stvaranja konfuzije stalnim zamenjivanjem teza o prirodi i imenu jezika
  • Ni jedan Tuđman, kad se obraćao svome pučanstvu sa namerom da mu saopšti neku važnu poruku i da ga razumeju, nije upotrebljavao novogovor iz Bespuća povijesne zbiljnosti, a o Stjepanu Mesiću i Kolindi Grabar Kitarović da i ne govorimo…
  • Muamer Zukorlić, u svojoj borbi za bosanski jezik, poziva se na Muhameda Hevai Uskufija. Ali, on je ostavio je, međutim, i jednu pobožnu pesmu, ilahiju, koja nosi naslov Ilahija na srpskom jeziku ( Ilahi be-zeban-i serb)
  • Umesto što ga privode kao dokaz da je „bosanski“ oduvek, a i danas, jedino prihvatljivo ime njihovog jezika koji objektivno dele sa svojim komšijama Srbima i Hrvatima, apologetima jezičkog „bosanstva“ korisnije bi bilo da se pozabave porukama Hevaijeva poezije. Ovaj smerni Tuzlak pre više od četiri stoleća u svojoj najpoznatijoj pesmi Poziv na vjeru na srpskom jeziku poziva braću po krvi i jeziku u Bosni na zajedništvo i slogu
  • Umesto besmislenih, nacionalističkih (i neznalačkih) kvazilingvističkih polemika, bolje bi bilo zabrinuti se zbog ubrzanog srozavanja jezičke kulture, među čije nakazne simptome spada i raširena upotreba glagola „pričati“ umesto „govoriti“… A o „blejanju“ da i ne govorimo

Piše: Darko TANASKOVIĆ

JOŠ jedna, ko zna koja po redu, izjava Milorada Dodika, izazvala je negativna reagovanja i osude, prvenstveno u bošnjačkim krugovima.

Rečenica: „Drago mi je da mi Srbi imamo ovako jaku vojsku“, iskazana posle vežbe „Begej 2019″ na poligonu Titel, ocenjena je kao „diplomatski skandal“ ( „Slobodna Bosna“, 08.09).

Nećemo se ovde upuštati u raspravu o toj navodnoj skandaloznosti, odnosno neskandaloznosti. Pažnju nam je privuklo nešto drugo, iz pretežno oštrih reakcija na ovu izjavu, koje su zapljusnule društvene mreže. Ostanimo samo pri oglašavanju čitalaca „Slobodne Bosne“.

Među uobičajenim vulgarnostima i uvredama na nacionalno-verskoj osnovi, svojevrsnoj zapenjenoj verbalnoj onaniji koju ne upražnjavaju samo pojedini bošnjački blogeri, već i neki njihovi oponenti iz redova drugih dvaju konstitutivnih naroda, pojavili su se, uslovno rečeno, i (socio)-lingvisgtički argumenti. Njihov osnovni cilj jeste otpor navodnom poricanju samosvojnisti i autentičnosti „bosanskog“ jezika, iako tematski okvir Dodikove izjave svakako nije jezički ili jezikoslovni.

Otkuda taj otklon od teme i uvlačenje jezičke problematike u raspravu?

Evo nekoliko odabranih navoda: „E sad da ne govorimo ko je bio Vuk Karadžić i od koga je ukrao čitavu reformu jezika. Nije istorija što laže spc i srbijanska akademija nauka“, „Jezik nije stvar emocija nego nauke! Bošnjaci imaju pravo na svoj jezik, i neka ga Bošnjačka Akademija nauke napravi! Do tada pričate Vukov jezik, gledao sam ja i Bosančicu i Uskofija ‘rječnik’ koji je samo preveo pjesmu, Bosančica ista ćirilica ali ima 5 više slova. I Hrvati se potrudili ubacili 500 novih riječi, nova pravila, Crnogorci dodali ś i ź, Bošnjaci nemaju ni pravila za H, nego ga svako ubacuje drugačije. Napravite moderni rijčnik svog jezika sa svim kategorijama i onda to je to“, „Ti baš širiš laži kao da te je odgajala srpska pravoslavna crkva sa svojim lažima i izmišljotinama, malo se informiši o bosanskom jeziku i prema kojem govoru je napravljen današnji srpski jezik…“.

Besmisleno je baviti se greškama koje proizlaze iz nedovoljne jezičke i opšte obrazovanosti učesnika ove „polemike“, i većine sličnih razračunavanja na društvenim mrežama, ali nikako nije besmisleno posvetiti im, na sadržinskom i pojmovnom nivou, određenu analitičku pažnju. Jezik je naime u nas, i ne od juče, do te mere instrumentalizovan i zloupotrebljen, kako se to obično kaže, „u političke svrhe“, da se njegovi prirodni govornici različitih nacionalnosti na bivšem jugoslovenskom prostoru uvode u stanje svojevrsne shizoidnosti.

S jedne strane se bez ikakvih teškoća  međusobno na istom jeziku sporazumevaju, i svađaju, a sa druge ih političari i „politički korektni“ lingvisti i razni nadrilingvisti ubeđuju da u vezi sa tim njihovim jezikom postoje nekakvi veliki i opaki problemi, posebno na planu ugrožavanja/odbrane nacionalnog i kulturnog identiteta.

Umesto da budemo srećni što nam je dato da se istim jezikom na širokom prostoru možemo razumevati, ne obavezno i sporazumevati! Ali, odavno je osnovna, komunikacijska funkcija jezika potisnuta, srećom ne i istisnuta, prenaglašavanjem drugih, takođe važnih, ali u odnosu na komunikacijsku ipak sekundarnih funkcija – integrativne, kohezivne, identitetske, simboličke…

Jezik se ovim pritiscima i nasrtajima junački opire i opstaje kao nezamenljivo sredstvo opštenja među onima kojima je zajednički. Razapet je, raščerečen, ali i dalje živ i vitalan…

Može li mu se pomoći, mogu li mu se smanjiti patnje i iskušenja?

Mogu, svakako, ali uz napuštanje nacionalističke opterećenosti fenomenom obavezne, i obavezujuće, jezičke samosvojnosti, napuštanjem nakaradnog jezičkog inženjeringa radi kopanja što dubljih jazova unutar istog jezika,  odustajanjem od sistematkog stvaranja konfuzije stalnim zamenjivanjem teza o prirodi i imenu jezika, kao i znatno stručnijim, znalačkijim javnim odnosom prema ovom verovatno najdragocenijem svojstvu kojim je čovek odvojen od životinje i bez čijeg odgovornog negovanja ne može biti skladne i napredne ljudske, pa i nacionalne zajednice.

Nije ovo prilika, a ni mesto, da se podsećamo dugog istorijata jezičkih bitaka, uz povremena razdoblja dogovaranja, na komunikacijskom prostoru jezika zajedničkog Srbima, Hrvatima, Bošnjacima i Crnogorcima.

Najnovija dezintegracijska faza započela je nagoveštajem kolapsa jugoslovenske federativne države, prvo između Srba i Hrvata, a onda i Bošnjaka i Crnogoraca. Niko svojevremeno nije tačnije, i naučnije, sažeto odgovorio na pitanje o tome šta je to srpskohrvatski jezik od Miroslava Krleže: „To je onaj jezik koji Hrvati zovu hrvatski, a Srbi srpski!“.

Iako mu je, dakle, suština bila jasna, ni veliki hrvatski književnik nije, kasnije, odoleo trubama jezičkog nacionalizma. Polazeći od aksiomatske Krležine definicije, jezik kojim govore Srbi, Hrvati, Bošnjaci i Crnogorci jeste onaj jezik koji Srbi nazivaju srpski, Hrvati hrvatski, Bošnjaci bosanski, a Crnogorci crnogorski.

Sve je tu, dakle, krajnje logično i simetrično, sem odstupanja u slučaju Bošnjaka. Oni, naime, ime zajedničkog jezika ne izvode iz imena nacije („bošnjački“), već zemlje, Bosne, što kod Srba i Hrvata stvara utisak da sebe smatraju „starincima“ i jedinim posednicima države u kojoj su i oni konstitutivni narod. I tu se onda poodavno krenulo u žustru polemiku koju je naročito podstakao stav beogradskog Odbora za standardizaciju srpskoga jezika, da se jezik Bošnjaka u službenoj i javnoj upotrebi u Srbiji može zvati jedino bošnjački, a nikako „bosanski“, na čemu insistiraju predstavnici bošnjačke manjine u republici, smatrajući da su im ovakvim propisivanjem, odnosno nametanjem imena jezika povređena ustavna prava.

Nedavno se, recimo, ovim povodom vodila veoma sadržajna i kvalitetna rasprava, na stranicama „Politike“, između Muamera Zukorlića i Odbora za standardizaciju. Razmenjeni su ozbiljni, pa i teški argumenti, i to u korektnom tonu, što je svakako veoma pozitivno, s obzirom na to u kakvu zaslepljenu ostrašćenost rasprave o ovoj osetljivoj temi mogu da skliznu. Obe strane su, naravno, ostale na svojim pozicijama, što se i moglo očekivati.

Ali, da se vratimo kolateralnom „jezikoslovnom“ varničenju u komentarima Dodikove  „skandalozne“ izjave, koje je privuklo našu pažnju, kao dokaz do koje granice je konfliktno politizovana problematika različitog odnosa prema zajedničkom jeziku u narodu/narodima koji tim jezikom govori/govore.

Ovaj pučki refleks lingvističkih nadgornjavanja u medijima i suprotstavljenih političkih stavova o suštini i imenu jednog te istog jezika ukazuje na dve činjenice, odnosno konstante u tim zamornim i jalovim polemikama.

Prva se odnosi na konceptualno nerazdvajanje (slučajno ili namerno?) pitanja suštine i imenovanja zajedničkog jezika. Zato valja jasno reći da su srpski, hrvatski, bosanski/bošnjački i crnogorski u lingvističkom smislu isti jezik, uprkos ili unatoč svim pokušajima da se dokaže suprotno ili planski proizvedu elementi u jezičkim podsistemima koji bi od jednog stvorili dva ili više jezika.

Ni jedan Tuđman, kad se obraćao svome pučanstvu sa namerom da mu saopšti neku važnu poruku i da ga razumeju, nije upotrebljavao novogovor iz Bespuća povijesne zbiljnosti, a o Stjepanu Mesiću i Kolindi Grabar Kitarović da i ne govorimo…

Jezik se junački opire bezumlju onih kojima je važnije da se po svaku cenu i u svemu od svojih komšija razlikuju nego da sa njima lepo, ljudski razgovaraju. Iako ne zaslužuju, on im to ipak omogućava…

Druga konstanta pripada domenu imenovanja. Nekima još uvek nije prihvatljivo neotuđivo pravo svakog naroda da zajedničkom jeziku, ako to želi (Austrijanci ne govore „austrijski“…), da svoje nacionalno ime, bez ugrožavanja takvog istog prava drugih, ali i bez nastojanja da se to ime „ontologizuje“, u smislu dokazivanja da je reč o različitim jezicima.

Na ovom planu pitanje imenovanja jezika u Bošnjaka, koji ne prihvataju da se, kao kod ostalih istojezičnih bivših Jugoslovena, ime jezika izvede iz imena naroda, već iz naziva zemlje Bosne, predstavlja realan sinhronijski problem, jer nije metodološki ispravno uvoditi argumentaciju dijahronijskog reda, iz slojeva prošlosti u kojima pojam savremene nacije nije postojao, u savremeni sociolingvistički i lingvopolitički kontekst.

Nema nikakve sumnje da je tokom istorije jezik kojim se govorilo u Bosni i Hercegovini, kako od strane domaćeg življa tako i stranaca, nazivan, prema imenu zemlje, bosanski. U savremenim, novonastalim okolnostima koje su nastupile posle raspada Jugoslavije i, sledstveno, napuštanja istorijski uslovljenog i zvanično usvojenog privremenog dvoimenog naziva jezika – srpskohrvatski/hrvatskosrpski, pozivanje na srednjovekovne nomenklaturne običaje i konvencije, svojevrsni preskok unazad, bez obzira na ovakve ili onakve namere, neminovno unosi pometnju u sistemu u nastajanju, koji počiva na pravu svakog naroda da istom zajedničkom jeziku da nacionalno ime.

Ako se ovome doda i sklonost da se na temelju takvog imenovanja sugeriše primordijalnost „bosanskog“ u odnosu na srpski, odnosno hrvatski jezik – ponavljamo, reč je o istom jeziku, gde nije jedan nastao od drugog -, podozrenja i nesporazumi su neizbežni.

Iz reagovanja čitalaca „Slobodne Bosne“ belodano se vidi koliko sve to zbunjuje i dezorijentiše ljude.

Muamer Zukorlić, u odgovoru Odboru za standardizaciju srpskoga jezika, u prilog svoje teze o postojanju bosanskog jezika, iako starost i izvornost jezika Bošnjaka niko ne osporava, već samo prikladnost imena u savremenim sociolingvističkim i političkim koordinatama, kao svedoke navodi i Petra Kočića, Aleksandra Belića i Isidoru Sekulić. Oni jesu pisali, Isidora Sekulić i veoma nadahnuto, o varijanti zajedničkog jezika kojim se govori u Bosni i Hercegovini, nazivajući ga bosanskim, jer im ni na kraj pameti nije padalo da bi neko mogao pomisliti da to nije isti jezik kojim govore svi Bosanci, odnosno bosanskohercegovački Muslimani/Bošnjaci, Srbi i Hrvati, kao i da to treba posebno naglašavati.

Evo šta, pored ostalog, u nedovršenom drugom izdanju Enciklopedije Jugoslavije(1983) o jeziku u Bosni i Hercegovini piše jedan Bosanac, hrvatski lingvista Dalibor Brozović kome se svakako ne mogu pripisati „velikosrpske“ ideje Odbora za standardizaciju srpskoga jezika:

„Otuda da se vidi ne samo da je staro zapadnoštokavsko narječje pokrivalo najveći dio današnje SRBiH, nego i da mu se glavnina nalazila na terenu SRBiH i ujedno da je to narječje zauzimalo središnji položaj u srpskohrvatskom/hrvatskosrpskom jeziku„.

Niko u redakciji EJ za BiH nije imao primedbe na Brozovićevu odrednicu niti je pominjao „bosanski“ jezik, tim pre što je on dalje u tekstu nedvismisleno izneo da je, kroz reformu Vuka i Iliraca, novoštokavski dijalekatski tip kojim se govorilo u pojedinim delovima BiH „dao osnovicu za izgradnju standardnog (književnog) jezika za cijelo srpskohrvatsko/hrvatskosrpsko jezičko područje“.

To je ta Vukova „krađa jezika“ na koju se osvrće jedan od blogera u „Slobodnoj Bosni“ i razlog da drugi poruči Bošnjacima „pričate Vukov jezik“.

Umesto besmislenih, nacionalističkih (i neznalačkih) kvazilingvističkih polemika, bolje bi bilo zabrinuti se zbog ubrzanog srozavanja jezičke kulture, među čije nakazne simptome spada i raširena upotreba glagola „pričati“ umesto „govoriti“…A o „blejanju“ da i ne govorimo.

Inače, posezanje za argumentacijom iz davno minulih vremena u savremenim realnostima i sporenjima ne samo da je metodološki nepreporučljivo, već znači i stupanje na klizav teren. Tako, na primer, jedan čitalac „Slobodne Bosne“ pominje „rječnik“ Uskofija, a i Muamer Zukorlić, zastupajući suprotno glediše, piše : „Pored ovih, istočnih i zapadnih kršćanskih i muslimanskih autora tog doba, o kontinuitetu historijskog postojanja bosanskoga jezika svjedoče i naši narodi kroz vijekove. Tuzlak Muhamed Hevai Uskufi koji je 1631. godine obznanio stihovani bosansko-turski rječnik „Magbuli arif“ ili „Potur šahidija“, u jednoj svojoj pjesmi kaže: „Bosanki da vam bisedim, bratani,/ da slušaju dobrotelji, prijatelji znani.“

Ovaj najpoznatiji predstavnik tzv. alhamija do pismenosti u Bosni i Hercegovini ostavio je, međutim, i jednu pobožnu pesmu, ilahiju, koja nosi naslov Ilahija na srpskom jeziku ( Ilahi be-zeban-i serb).

Pojavljivanje srpskog jezika priređivači Hevaijevih spisa tumače delom nekog prepisivača, jer „pjesnik dosljedno naš jezik zove bosanski“. I ako je tako, a verovatno jeste, kako objasniti da je za jednog prepisivača, svakako muslimana i Bošnjaka, Hevaijev jezik bio srpski? Nije, znači, ni srpsko ime jezika u osmansko doba bilo strano Bošnjacima.

Umesto što ga privode kao dokaz da je „bosanski“ oduvek, a i danas, jedino prihvatljivo ime njihovog jezika koji objektivno dele sa svojim komšijama Srbima i Hrvatima, apologetima jezičkog „bosanstva“ korisnije bi bilo da se pozabave porukama Hevaijeva poezije. Ovaj smerni Tuzlak pre više od četiri stoleća u svojoj najpoznatijoj pesmi Poziv na vjeru na srpskom jeziku (opet prepisivačevo maslo!) poziva braću po krvi i jeziku u Bosni na zajedništvo i slogu:

„Otac jedan, jedna mati,

Prvo bi nam valja znati,

Jer ćemo se paski klati

Hod’te nami vi na viru!

Zaključni stih neki su tumačili kao poziv nemuslimanima da pređu na islam, ali je prevladalo tumačenje da bi u tom slučaju bio upotrebljen predlog „u“ – u viru, a da se ovde bratski poziva na reč, na poverenje…

Šta bi rekao ili pomislio dobrohotni Hevai da se, kojim slučajem, drugi put pojavi među braćom istoga, a raspetoga, ali junačkog jezika?

Možda bi na tom mučeničkom zajedničkom jeziku izgovorio ove stihove:

„Nismo vami mi zlotvori,

Bog nas jedan jer satvori,

Budte Bogu bogodvori.“

5 Komentara

  • U ovom konkretnom slučaju se radi o tome da imamo samo jedan jezik, čije je generičko ime srpski, po imenu naroda koji ga je stvorio. On nije kolektivno delo više autora, nego samo ima više, u većini slučajeva veštački nastalih, etničkih grupa koje taj jezik koriste kao svoj književni jezik. Otuda bi sve te grupe koje koriste taj jezik trebale da ga zovu prema imenu njegovog autora – srpski jezik. To je samo po sebi razuljivo. Amerikanci ne mogu da nazovu svoj jezik američki kad ga je stvorio engleski narod. Švajcarci i austrijanci ne mogu da zovu svoj jezik austrijski i švajcarski, kad je njihov jezik stvorio nemački narod.

    Sve moderne pravne države štite autorska prava. Kad se snimi porno film on se tretira kao autorsko delo i automatski dobija zakonsku zaštitu: ne sme se neovlašćeno koristiti, mora se uvek navoditi pravi autor, itd. Samo kad je u pitanju srpski jezik može svaka fukara da uzme taj jezik i nazove ga svojim imenom. To je običan lopovluk i ja bih to okrutno kažnjavao.

  • Pre par godina je u Čačku bio priveden u MUP jedan balija-sandžaklija zbog nekog saobraćajnog prekršaja. Balija je bio dosetljiv pa je odmah tražio licenciranog sudskog prevodioca za bošnjači jezik. Kada je sudija video koliko će imati kompikacija i troškova pustio je baliju-sandžakliju na slobodu bez ikakve kazne.

    Prva stvar koju Srbi u BiH treba da traže u svakom policijskom ili sudskom postupku je da se svi pismeni prevode na srpski jezik i da budu dostavljeni na ćiriličnom pismu. Takođe na svakom ročištu treba da traže prisustvo sudskog tumača za srpski jezik koji bi prevodio izjave. U slučaju nepoštovanja srpskih nacionalnih prava treba da podnose tužbe Evropskom sudu za ljudska prava i da traže novčane odštete.

    Srbi moraju da nauče da istrajno i bezobzirno potkopavaju tuđe države kao što su i drugi narodi i narodnosti potkopavali srpsku državu. U tome se nemože preterati. Tu važi princip što više to bolje.

  • Domaći muslimani imaju jedan ogroman problem u njihovom identitetu. Njima istorija počinje sa onim pretkom koji je odlučio da promeni kulturni i nacionalni identitet, a svi oni pretci koji su živeli pre toga za njih ne postoje. Bizarno je to što oni najviše poštuju onog pretka koji je to najmanje zaslužio i koji ih je žigosao žigom srama. Tu veliku frustraciju koja rovari po njihovoj duši oni misle da uklone tako što sanjaju o tome da uklone one koji ih na njihov sram podsećaju. Oni sanjaju svet bez Srba. Domaći muslimani potpuno zapostavljaju svoje genetsko nasleđe po kome su svi oni, ili bar velika većina, Srbi. Oni uporno hoće da budu Turci i Azijati. Njihova je psiha bolesna a izlečenje nije moguće jer oni i ne žele da se izleče. A izlečenje je uslov da spreče sopstvene buduće tragedije.

  • Što se Brozovićeve enciklopedijske odrednice tiče, ona je politički motivisana jer je Brozović tu odrednicu i pisao u vreme postojanja Jugoslavije. Treba reći da štokavski dijalekat nije u znatnoj meri nikada bio prisutan među Hrvatima pre Vukove reforme. Kod njih je dominirao čakavski i kajkavski, a postoje dileme oko toga da li kajkavski uopšte može da se smatra dijalektom tzv. „srpskohrvatskog“ jezika ili on više pripada slovenačkom jeziku. Toliko je malo Hrvata koristilo štokavski dijalekat pre Vukove reforme da nema osnove da se u ime jezika dodaje i ta „hrvatska“ polovina. To što se danas koristi kao književni jezik u Srbiji, BiH, Hrvatskoj i Crnoj Gori je samo i isključivo srpski jezik.

    Brozović je hteo da osnaži hrvatsku stvar pa je kao prvi korak prihvatao dvojni naziv jezika. Kao drugi korak bi se odatle moglo kasnije preći na tvrdnju da Srbi govore hrvatski jezik. Ali istorija Vukove reforme je jako dobro dokumentovana i falsifikati su mogući samo ako Srbi dozvole da se oni stvaraju.

    Više o srpskom jeziku može da se sazna čitanjem knjige „Srpski narod i njegov jezik“ Pavla Ivića u izdanju SKZ.

Klikni ovde da postaviš komentar